Voordelen van een Voedselbos

• Voedsel het hele jaar door: met een slim ontwerp kan je bijna jaarrond wel iéts oogsten uit het voedselbos. Denk daarbij niet alleen aan fruit, maar ook aan bladgewassen, wortels, bloemen en paddestoelen.

• Weinig onderhoud: in vergelijking met een eenjarige moestuin hoef je veel minder te wieden, minder water te geven, en niet elk jaar opnieuw in te zaaien. Onderschat echter niet dat ook een voedselbos het nodige onderhoud vereist zoals het vrij zetten van beplanting en water geven in droge maanden in de opstartfase. 

• Gezonde bodem: rijk aan schimmels, wormen en microleven, zonder verstoring. Dit alles draagt uiteindelijk ook direct bij aan gezondere voeding. 

• Waterbuffering: een levende bodem houdt meer regenwater vast, wat in de Randstad met zijn hoge verhardingsgraad extra waardevol is zodat rioleringen minder overstromen. 

• Biodiversiteit: voedsel en beschutting voor vogels, bijen en vlinders. Een voedselbos plant je niet alleen voor mensen, maar ook juist voor insecten. Zij helpen je op hun beurt met veel werkzaamheden zoals plaagbeheer en bestuiving. 

• Unieke oogst: soorten die je niet in de supermarkt vindt, zoals kiwibessen of pawpaw. Dit is niet alleen leuk en lekker, maar ook goed voor een gezond en divers dieet. 

• Combineren van functies: naast het produceren van voedsel kan een voedselbos ook een plek zijn voor rondleidingen, ontmoetingen, recreatie en educatie. 

Voedselbos Ontwerp in Leiden en Zuid-Holland

Ik woon zelf en Leiden en werk graag zo lokaal mogelijk. Daarom een paar specifieke tips die specifiek ingaan op de directe omgeving. Een voedselbos ontwerp in Leiden houdt rekening met het lokale landschap en de bodems van de regio:

• Bodem: rond Leiden en Leiderdorp vind je vooral kleigrond, terwijl richting de duinen (Katwijk, Wassenaar) zandige bodems domineren. In sommige gebieden heb je echter ook te maken met Weideveengronden op verschillende veengronden en Kalkarme leek-/woudeerdgronden. Maak goed gebruik van de verschillende bodemkaarten en eventueel aanvullend bodemonderzoek voordat je van start gaat.

• Water: sloten en grachten kunnen slim gebruikt worden voor waterbeheer en microklimaten. Zo kunnen natuurvriendelijke oevers worden toegevoegd als interessant microklimaat (zie ook de verscheidene voedselmoerassen). Waterschappen hebben hier in sommige gevallen ook nog subsidies voor. 

• Stedelijke context: in steden als Leiden en Leiderdorp zijn voedselbossen vaak compact en multifunctioneel, soms zelfs gecombineerd met speelplekken of educatieprojecten zoals schoolpleinen. Hoe meer functies je kunt combineren, hoe interessanter het wordt. Denk bijvoorbeeld ook aan voedselbos Okkerheide (gerund door Tim Seegers) die met een grote groep vrijwilligers ook sociale ‘winst’ kan oogsten.  

• Beschutting: open terreinen vragen om slimme beplanting, bijvoorbeeld met elzen of wilgen als windhaag. Zit je dichter bij de zee dan wordt het ook belangrijk om voor beplanting te kiezen die bestand is tegen zilte lucht en zoute(re) bodems. Naast de windhaag is het sowieso altijd aan te raden om gebruik te maken van pioniers en wijkers om de bodem en plek voor te bereiden voor de komst van je productieve soorten.  

Hoe start je met een voedselbos in Leiden en omgeving – begin met de bodem

Het is natuurlijk het allerleukst om te dromen of lezen over alle verschillende voedselbos bomen en planten die het op jouw plek goed zouden kunnen doen. Maar dat neemt niet weg dat een goede voorbereiding het allerbelangrijkste is. Dit zijn een aantal van de eerste vragen die je op weg helpen om te onderzoeken of en hoe jouw plek zo vruchtbaar mogelijk wordt:

• Bodemtextuur: wat voor bodem heb jij op je terrein? Met name klei en veen zijn gebruikelijk rondom Leiden. Bekijk hiervoor ook de Bodemdata kaarten. 

• Geschiedenis: wat is de geschiedenis van jouw terrein? Hebben er dieren op gelopen? Heeft er vroeger industrie gezeten? Is er mogelijk vervuiling in de bodem aanwezig? 

• Compactie: is er sprake van compactie op jouw terrein door bijvoorbeeld vee, boerenactiviteit of andere oorzaken? Dit is te meten met een penetrometer of goedkoper met een prikstok ter indicatie. 

• Vegetatie: wat groeit er momenteel op de grond? Dit kan soms goede aanwijzingen geven over compactie, verstoringen of vruchtbaarheid. Een bodemonderzoek kan je ook veel aanwijzingen geven over de huidige vruchtbaarheid en of het bijvoorbeeld nuttig is om in het begin te werken met groenbemesters, gesteentemeel of een andere vorm van hermineralisatie. 

• Grondwaterstand: hoe hoog is de grondwaterstand op jouw terrein? In de omgeving van Leiden en Leiderdorp hebben we vaak te maken met hoge grondwaterstanden. Dit kan grote invloed hebben op de specifieke planten die het wel en niet goed gaan doen op dit terrein. Maar dit kan tevens ook uitkomsten bieden in droge tijden. 

Naast de bodem zijn er natuurlijk ook een hoop andere praktische vragen die je jezelf vooraf moet stellen. Wat is het doel van het voedselbos? Wie zijn er betrokken? Wil je vooral voedsel produceren, of moet het ook een plek zijn voor bijvoorbeeld recreatie of educatie? Wat wil je met de opbrengst doen? Hoe ga je oogsten? Heb je genoeg tijd, kennis en middelen voor een gedegen onderhoud? Is een voedselbos toegestaan volgens de huidige bestemmingsplannen of moet je nog met de gemeente om tafel? Onderschat dit element van een voedselbos vooral niet. Je plant een voedselbos idealiter ook aan voor de volgende generaties, dus een goed plan is het halve werk!